Tôi đứng ở quầy tính tiền, trên tay là một chai nước. Một chai nước thôi đó bạn.
Chai tôi thích thì mười nghìn. Chai thường thì năm nghìn. Vậy mà tôi đứng đó đắn đo. Cầm chai mình thích lên, rồi lại đặt xuống. Với lấy chai rẻ hơn. Rồi lại tần ngần.
Năm nghìn bạc chênh nhau. Vậy mà tôi nghĩ tới nghĩ lui như thể đang quyết một chuyện lớn của đời mình.
Không phải tôi không có tiền trả. Trong túi vẫn còn. Là trong đầu tôi có một giọng nói nhỏ xíu, lạnh tanh, nó hỏi: tháng này còn dài, mày uống chai mười nghìn làm chi cho phí. Thế là tôi bỏ chai mình thích xuống, cầm chai rẻ. Uống mà chẳng thấy ngon.
Bạn có từng vậy chưa. Chỉ vài nghìn bạc thôi mà cũng phải cân lên đặt xuống, chọn cái rẻ rồi trong lòng tủi tủi. Mua cái mình thích thì áy náy. Mua cái rẻ thì ấm ức. Mấy nghìn bạc, mà sao nó làm mình khổ tâm dữ vậy.
Tôi sống với cái cảm giác đó nhiều năm liền. Hôm nay tôi ngồi kể bạn nghe, vì sao nó cứ bám lấy mình, và ba bước đã làm nó im hẳn nha.
Cái cảm giác tội lỗi đó không phải lỗi của bạn
Tôi nói bạn nghe điều này trước, cho nhẹ lòng cái đã.
Bạn không phải người kém kỷ luật. Bạn cũng chẳng tham lam gì hết. Thiệt đó.
Cái cảm giác nhói lên mỗi lần tiêu tiền cho mình, nó có tên hẳn hoi, tôi gọi là tội lỗi khi tiêu tiền. Tôi quen nó tới mức từng sống chung với nó mỗi ngày. Cho nên ngồi đây tôi không phán xét bạn câu nào đâu. Tôi chỉ muốn kể, như hai anh em ngồi nói chuyện với nhau thôi.
Mà muốn gỡ được nó, mình phải hiểu nó từ đâu ra cái đã.
Vì sao tiền cứ về rồi hết, cái vòng ai cũng mắc
Bạn để ý cái vòng này không. Lương về, tuần một tuần hai tiêu thoải mái, thấy mình cũng dư dả, ăn ngon một chút, mua cái mình thích một chút.
Tới tuần ba tuần bốn thì bắt đầu hoảng. Mở app ngân hàng ra, nhìn số dư mà tim đập thình thịch. Cuối tháng kẹt quá thì xoay đủ kiểu cho qua.
Rồi tháng sau lương về. Lặp lại y chang.
Lần nào cũng kết thúc bằng một câu tự mắng: sao mình kém vậy trời, người ta cũng lương đó mà người ta để dành được.
Cái phần tự mắng đó mới là phần đau nhất. Vì nó có sửa được gì đâu. Nó chỉ làm mình mệt thêm, để rồi tháng sau lại bước vào cái vòng đó với một cái đầu mỏi sẵn.
Mà lạ lắm nha. Phần lớn người kẹt trong cái vòng này có ăn chơi gì đâu.
Tôi có một người bạn. Đi làm gần mười năm, lương đâu có thấp. Một bữa ngồi với tôi, nó cười buồn, nói: tao làm muốn gãy lưng mà cuối tháng nhìn lại chẳng còn đồng nào, tao có cờ bạc rượu chè gì đâu mày. Nói xong rồi nó im. Tôi cũng im. Vì tôi hiểu cái cảm giác đó tới tận xương.
Vậy tiền đi đâu hết? Tôi nói bạn nghe. Tiền nó không bốc hơi đâu. Nó rò rỉ. Từng chút một. Qua những món nhỏ xíu mà mắt mình không thèm để ý.
Ly cà phê sáng. Cuốc xe ôm cho nhanh. Bữa trưa kêu thêm món cho đã. Một chị tôi quen có bữa ngồi cộng lại mấy thứ lặt vặt đó, cộng xong chị tái mặt luôn.
Bạn thử tính nhẩm coi. Tiêu vặt 100 nghìn một ngày, nghe có là gì đâu. Cộng lại là 3 triệu một tháng. Lương bạn 10 triệu, thì đó là 30% rồi đó. Một phần ba số tiền bạn đổ mồ hôi làm ra, trôi đi mà bạn còn chẳng nhớ mình tiêu vô đâu.
Đọc tới đây mà thấy nhói nhói, tôi hiểu mà. Tôi từng đứng đúng chỗ bạn đang đứng.
Tội lỗi không phải lỗi của bạn, nó là lỗi hệ thống
Giờ tôi nói thẳng cái gốc cho bạn nghe.
Bạn thấy tội lỗi khi tiêu tiền, không phải vì bạn tiêu nhiều. Là vì lúc tiêu, bạn không biết mình còn được phép tiêu bao nhiêu.
Đọc lại câu đó một lần nữa giùm tôi đi. Nó đổi hết mọi thứ đó.
Mỗi lần móc ví ra là một lần bạn phải tự đoán, tự lo, tự cãi nhau trong đầu. Tháng này đủ không. Có lỡ đụng vào tiền nhà không. Cuối tháng có thiếu không. Mua một chai nước mười nghìn mà phải gánh nguyên một mớ câu hỏi không có lời đáp.
Cái cắn rứt đó không phải tại bạn xấu tính. Nó giống cái đèn báo lỗi nhấp nháy trên xe vậy. Nó đang nói: hệ thống tiền của bạn đang trục trặc, hoặc bạn chưa có hệ thống nào hết. Bạn đang chạy xe mà không có đồng hồ xăng. Cứ chạy là cứ lo.
Tới đây nhiều người nghĩ ngay: vậy chắc mình phải kỷ luật hơn, ghi chép kỹ hơn. Tôi cũng từng nghĩ y vậy. Tôi tải app ghi chi tiêu, gõ từng ly cà phê, từng gói xôi buổi sáng. Được đúng năm bảy ngày là bỏ.
Không phải tôi yếu đâu. Là cái cách đó cực quá, theo không nổi mỗi ngày. Mệt rồi thì ai mà nhớ mở app lên gõ. Cái app đáng lẽ cứu mình, cuối cùng thành thêm một lý do để mình thấy mình tệ.
Đây là chỗ tôi muốn bạn nhớ giùm. Ý chí thì ngày nào cũng cạn. Hôm nay quyết tâm dữ lắm, mai mệt một cái là buông. Còn hệ thống thì nó chạy nền. Cài một lần thôi, rồi nó tự làm việc thay mình, đâu cần mình gồng mỗi ngày.
Cái ngày tôi thôi dựa vào ý chí, bắt đầu dựng cho mình một cái khung, đó là ngày tiền của tôi bắt đầu yên. Mà tiền yên thì người cũng yên theo.
Tôi nói rõ một câu cho phải đạo nha. Đây là cách của riêng tôi, từ cái tôi đã sống qua, không phải lời khuyên tài chính hay đầu tư cho mọi người. Tiền của bạn, hoàn cảnh của bạn khác tôi. Kết quả của tôi không có gì chắc sẽ lặp lại y vậy với bạn đâu. Tôi đưa bạn một cái khung để thử, rồi tự chỉnh cho vừa người mình. Nếu bạn đang ngặt nghèo quá, thì coi đây là một góc nhìn để tham khảo thôi.
Cái khung đó có ba bước. Làm một lần, rồi để nó chạy. Đây là bước đầu.
Bước 1: Trả cho mình trước, trước khi tiền kịp đi đâu hết
Hầu hết mình làm ngược. Lương về, tiêu trước cái đã, cuối tháng dư bao nhiêu thì để dành.
Nghe hợp lý lắm. Mà bạn biết kết cục rồi đó. Cuối tháng gần như chẳng bao giờ còn dư. Phần để dành cứ bằng không hoài. Tháng nào cũng vậy, năm nào cũng vậy.
Trả cho mình trước là đảo ngược cái thứ tự đó lại. Ngay khi lương vừa về, bạn trích phần để dành ra trước tiên, cất đi, coi như khoản đó không có trên đời. Rồi mới sống bằng phần còn lại.
Bạn lương 10 triệu thì cứ coi như mình lương 8 triệu mà sống. Phần kia đi chỗ khác rồi, đừng ngó tới nó nữa, đừng tính nó vô tiền tiêu.
Lạ lắm nha. Khi bạn không thấy nó, bạn vẫn sống ổn với phần còn lại, vẫn đủ ăn đủ tiêu như thường. Cái đầu mình nó vậy đó. Cái gì trong tầm mắt thì mình tiêu, cái gì khuất đi thì mình quên. Mình mượn ngay cái tật đó của mình để tự lo cho mình. Lần đầu làm xong, bạn sẽ thấy một cái nhẹ lạ lắm: tương lai của mình tháng này, lo xong rồi.
Bước 2: Tách tài khoản, để tiền không lẫn vào nhau
Đây là lý do tiền để dành của bạn cứ cần là hết. Tại nó nằm chung một chỗ với tiền tiêu.
Tiền mà không có ranh giới thì trong đầu mình nó là một cục. Đụng vô lúc nào cũng được. Bữa nay rút một ít, bữa mai rút một ít, rồi hết lúc nào không hay. Còn tự nhủ tháng sau bù lại, mà tháng sau thì lại có chuyện của tháng sau.
Tách ra thôi. Một tài khoản để tiêu hằng ngày. Một tài khoản để dành, đừng gắn thẻ, đừng cài app lên điện thoại, đừng ngó tới. Thích thì thêm một cái cho tiền phòng thân, lỡ ốm đau xe cộ.
Đừng làm phức tạp. Hai ba cái là đủ. Nhiều quá rồi lại bỏ cuộc như cái app ngày xưa.
Cái hay của nó nằm ở chỗ rất đời: mắt không thấy thì tay không tiêu. Đơn giản vậy thôi mà hiệu nghiệm tới mức tôi tiếc sao mình không làm sớm hơn cả chục năm.
Bước 3: Lập quỹ tiêu xài không tội lỗi, phần này tiêu hết cũng được
Bước này là cái tôi khoái nhất. Là cái gỡ sạch cảm giác tội lỗi luôn.
Sau khi bạn đã trả cho mình trước và tách tài khoản xong, thì phần tiền còn lại trong tài khoản tiêu xài, tôi gọi nó là quỹ tiêu xài không tội lỗi.
Cái gì còn trong quỹ đó, bạn cứ tiêu. Tiêu cho đã đi.
Mua món bạn thích. Dẫn người thương đi ăn. Mua cho con cái thứ nó mê. Khỏi xin phép ai. Khỏi cãi nhau trong đầu nữa.
Tại sao? Tại tương lai của bạn đã lo xong từ đầu tháng rồi. Phần để dành nằm yên một chỗ khác, không ai đụng được. Cho nên tiêu hết quỹ tiêu xài này không phải là thất bại đâu. Nó đúng là việc bạn được phép làm, là lý do nó tồn tại mà.
Đây mới là tiêu tiền thiệt sự. Tiêu mà trong lòng không nhói. Tiêu mà tối về ngủ ngon. Bạn thử tưởng tượng cái cảm giác đó một chút coi: đứng ở quầy, cầm chai nước mình thích, trả tiền, bước ra, đầu nhẹ tênh, chẳng câu hỏi nào đuổi theo. Cái đó có thiệt. Tôi đang sống với nó mỗi ngày.
“Nhưng lương 10 triệu để dành 2-3 triệu thì làm ăn gì?”
Kiểu gì cũng có người nói tôi câu này. Hồi còn chật vật, chính tôi cũng nghĩ y chang. Để dành mấy đồng lẻ thì bao giờ mới giàu, thà tiêu cho sướng cái thân.
Mà để ý nha, bạn đang đo sai thứ rồi.
Giá trị của cái khung này tháng đầu đâu nằm ở con số bạn để dành được. Hai ba triệu thì chưa đổi đời ai. Nó nằm ở chỗ bạn cắt được cái vòng xoay sở chật vật cuối tháng. Và cắt được cái mặc cảm đi theo nó.
Cái cảm giác tuần ba tuần bốn không còn phải mở app ngân hàng ra mà tim đập nữa, riêng cái đó thôi đã đáng tiền rồi.
Với lại nhớ con số hồi nãy không. Mấy món nhỏ lẻ trôi đi đã là 30% thu nhập rồi đó. Bạn để dành 2 triệu trên lương 10 triệu nghe ít, nhưng đó là bạn đang giành lại quyền kiểm soát cái phần lớn nhất đang chảy đi mà bạn không hề hay.
Bắt đầu nhỏ vẫn hơn đứng yên. Đứng yên thì mãi mãi là số không. Tôi không hứa bạn giàu nhanh, tôi không bán cho bạn giấc mơ đó đâu. Tôi chỉ nói bạn sẽ hết cái cảnh hoảng loạn cuối tháng. Mà riêng cái đó thôi, đã đáng làm rồi.
Quay lại quầy tính tiền: lần này tôi cầm chai mình thích
Giờ thì tôi lại đứng ở quầy tính tiền. Tay vẫn cầm một chai nước.
Khác là lần này tôi cầm chai mình thích. Mười nghìn. Tôi không đặt nó xuống nữa. Cái giọng lạnh tanh ngày xưa cũng không còn hỏi gì.
Vì tôi biết rõ tiền này nằm trong quỹ tiêu xài, là phần tôi được phép tiêu, đã được phép từ đầu tháng. Phần để dành của tôi nằm yên chỗ khác rồi, chẳng liên quan gì tới chai nước trên tay tôi lúc này.
Tôi trả tiền. Mở ra uống. Và nó ngon thiệt. Cái ngon đó nhỏ xíu thôi, nhưng với người từng đứng tần ngần cả buổi vì năm nghìn bạc, nó lớn lắm.
Tôi nhận ra một điều. Tự do với tiền không tới từ chuyện tiêu ít đi cho khổ thân. Nó tới từ chuyện bạn biết rõ mình đang tiêu phần nào, và phần đó đã được phép.
Tôi để sẵn cho bạn một món quà
Ba bước này đọc thì gọn, mà tự mò làm một mình thì hơi cực, tôi biết chứ. Hồi đó tôi loay hoay mất mấy năm trời, tách tài khoản rồi gộp lại, để dành được vài tháng rồi đứt, chỉ vì không có ai chỉ giùm: chia bao nhiêu cho vừa, lỡ tháng này hụt thì làm sao, giữ kiểu gì để khỏi bỏ ngang sau ba tuần.
Nên tôi gói sẵn cho bạn một món quà nhỏ, miễn phí. Trong đó có bảng chia tiền theo đúng mức lương của bạn, cách mở ba tài khoản chỉ trong một buổi tối, và cách giữ cho nó chạy đều mà khỏi gồng. Bạn lấy về xài liền, khỏi mò như tôi.
Còn nếu giờ bạn chưa muốn lấy cũng không sao hết. Tối nay làm thử đúng một việc thôi: tháng lương tới, khi tiền vừa về, chuyển phần để dành đi trước, trước khi bạn kịp tiêu một đồng. Hai phút bấm điện thoại. Rồi để ý coi, lần đầu tiên bạn tiêu tiền cho mình mà trong lòng không nhói, nó nhẹ người tới cỡ nào. Tôi tin bạn sẽ muốn giữ hoài cái cảm giác đó.
Về tác giả
Tôi là Võ Quốc Lộc. Đã có một thời tiền bạc với tôi là cơn đau đầu mỗi ngày, làm bao nhiêu cũng thấy không đủ, tháng nào cũng hết sạch trước khi tới kỳ lương sau. Tôi tự gỡ ra được bằng kỷ luật chi tiêu và một hệ thống đơn giản, đúng cái khung ba bước tôi vừa kể. Giờ tôi làm mảng đào tạo tài chính cá nhân, ngồi nghe và đi cùng nhiều người qua đúng cái vòng đó. Mọi thứ tôi viết về tiền đều ra từ chuyện tôi đã sống và đã thấy, không phải từ lý thuyết trong sách.
Câu hỏi thường gặp
Chi tiêu không tội lỗi nghĩa là tiêu thả ga không cần lo gì hết à?
Không phải vậy đâu. Tiêu không tội lỗi là tiêu trong phần đã được phép, tức phần còn lại sau khi bạn đã trả cho mình trước và để dành xong. Vì tương lai đã lo từ đầu tháng, nên phần tiêu xài đó bạn cứ tiêu thoải mái, khỏi cắn rứt. Còn quỹ đó hết thì là hết, chứ không moi tiền để dành ra tiêu tiếp.
Lương thấp, tháng nào cũng vừa đủ ăn thì làm sao mà trả cho mình trước được?
Bắt đầu nhỏ thôi. Không để dành được 20% thì để 5%, thậm chí vài trăm nghìn cũng được. Mục tiêu tháng đầu không phải để dành cho nhiều, mà là tập cái thói quen trích tiền ra trước khi tiêu. Quen tay rồi thì nâng dần lên. Có cái khung nhỏ vẫn hơn không có cái nào.
Tôi thử app ghi chi tiêu hoài mà toàn bỏ giữa chừng, có cách nào dễ hơn không?
Tôi cũng vậy, gõ app được mấy ngày là bỏ. Cái hay của tách tài khoản là nó không bắt bạn ghi chép gì cả. Bạn chỉ cần chia tiền ra mấy tài khoản một lần, rồi tiêu trong tài khoản tiêu xài thôi. Mắt không thấy tiền để dành thì tay không đụng tới. Hệ thống làm thay bạn, khỏi cần ý chí mỗi ngày.