Tôi từng đọc một câu trên VOZ mà thấy nhói. Một bạn viết thế này: “Tôi đi học rất nhiều rồi rút ra kết luận là chẳng khóa học nào đáng tiền hết… chỉ là lý thuyết chung chung” (nguồn: diễn đàn VOZ, nick bomcon123456).
Tôi nhói vì hồi đó tôi cũng từng nghĩ y như vậy. Tôi cũng từng bỏ tiền học, học xong gật gù thấy hay, về nhà thì không biết làm gì khác trước. Tiền vẫn trôi như cũ. Và tôi tự trách mình dở.
Nhưng giờ ngồi lại, tôi không nghĩ vấn đề nằm ở chỗ “mọi khoá học đều vô dụng”. Tôi cũng không nghĩ “cứ học là tốt”. Tôi nghĩ vấn đề là phần lớn người ta học mà không có một bộ lọc trong tay. Học đại, học theo phong trào, học cho đỡ áy náy là mình có cố gắng. Nên bài này tôi không trả lời “nên” hay “không nên” một cách vo tròn. Tôi đưa bạn cái bộ lọc tôi đang dùng.
Trước hết, tôi nói thẳng cái thế của tôi
Tôi đang làm mảng đào tạo tài chính cá nhân. Nói cách khác, tôi cũng là người bán khoá học.
Cho nên nếu tôi ngồi đây chê tất cả khoá học là vô dụng, thì tôi tự đá vào chân mình, mà cũng là nói dối bạn. Còn nếu tôi khen khoá học nào cũng đáng học, thì tôi đang bán hàng cho bạn chứ không phải nói thật.
Tôi chọn cách thứ ba. Tôi nói đúng cái tôi tin: có khoá đáng tiền thật, có khoá phí tiền thật, và phần lớn cái quyết định nằm ở chỗ bạn chọn đúng hay sai, chứ không nằm ở chữ “khoá học” chung chung. Việc của tôi trong bài này là đưa bạn cái thước để bạn tự đo, kể cả đo những khoá của người khác, kể cả sau này đo khoá của tôi.
Cái bẫy lớn nhất: học lan man
Tôi để ý một kiểu rất hay gặp, mà chính tôi từng dính.
Người ta thấy mình không dư được tiền, thấy lo, thấy mình kém. Thế là đi tìm khoá học cho yên tâm. Tìm “khóa học quản lý tài chính cá nhân review” trên Google, thấy cái nào nghe sướng tai thì vào. Học cái này xong thấy thiếu, lại học cái kia. Học hết khoá quản lý chi tiêu, nhảy qua khoá đầu tư chứng khoán, rồi khoá crypto, rồi khoá làm giàu nói chung.
Học nhiều mà tiền không nhúc nhích. Vì gốc của vấn đề không phải là biết ít. Gốc là học không có đích.
Khi bạn không có một câu hỏi rõ ràng để dẫn đường, thì khoá nào nghe cũng hay, và khoá nào học xong cũng thấy thiếu. Bạn cứ trôi từ khoá này qua khoá khác. Tốn tiền, tốn thời gian, mà cái cảm giác “mình vẫn chưa đủ” thì không bao giờ hết. Đó mới là cái đắt nhất, không phải học phí.
Bộ lọc thứ nhất: học nguyên lý hay học công cụ
Đây là cái phân biệt quan trọng nhất tôi muốn bạn nắm. Mọi thứ trong một khoá học tài chính, tôi chia làm hai loại.
Một là nguyên lý, cái bên trong. Đó là tư duy gốc, là nguyên tắc nền. Ví dụ cái nguyên tắc “trả cho mình trước rồi mới tiêu”, thay vì tiêu trước còn dư bao nhiêu mới để dành. Hay nguyên tắc tiền tiết kiệm phải tách khỏi tiền tiêu, để khỏi tiêu lẹm. Hay cái hiểu rằng kiếm thêm tiền mà không kiểm soát được dòng tiền thì kiếm bao nhiêu cũng hết. Nguyên lý là cái không đổi. Học một lần, dùng cả đời, dùng ở mọi mức thu nhập.
Hai là công cụ, cái bên ngoài. Đó là thủ thuật, phần mềm, mẹo, app này app kia, mẫu bảng tính, cách bấm nút. Ví dụ app quản lý chi tiêu nào tốt, cách lập một file Excel theo dõi ngân sách, mẹo săn lãi suất tiết kiệm cao. Công cụ thì hữu ích, nhưng nó thay đổi liên tục và nó chỉ là cái vỏ.
Vì sao phải phân biệt? Vì rất nhiều khoá học bán cho bạn cái công cụ, gói trong cái vỏ hào nhoáng, mà bên trong rỗng nguyên lý.
Bạn học xong biết dùng năm cái app, biết mười cái mẹo, nhưng cái tư duy gốc về tiền thì không đổi. Nên bạn vẫn tiêu như cũ. Giống như có người chỉ cho bạn cái cưa cái búa xịn nhất, mà không ai dạy bạn muốn đóng cái nhà ra hình gì. Công cụ trong tay mà không có nguyên lý dẫn đường thì chỉ là đồ chơi.
Ngược lại, khi bạn nắm chắc nguyên lý rồi, thì công cụ nào bạn cũng tự chọn được. App nào cũng được, miễn nó phục vụ đúng cái nguyên lý bạn đã hiểu. Thậm chí không cần app, một lệnh chuyển tiền tự động ở ngân hàng là xong.
Cho nên khi nhìn một khoá học, câu đầu tiên tôi hỏi là: khoá này dạy tôi nguyên lý, hay chỉ nhồi cho tôi một đống công cụ và mẹo? Khoá nào chỉ toàn mẹo mà nghèo nguyên lý, tôi rất dè chừng. Đó thường đúng là cái mà bạn trên VOZ gọi là “lý thuyết chung chung”, nghe hay mà về không xài được.
Bộ lọc thứ hai, và là kim chỉ nam: nó có giúp tôi tăng tiền không
Cái này tôi để riêng ra, vì nó là cái la bàn quan trọng nhất. Quan trọng hơn cả chuyện nguyên lý với công cụ.
Mục tiêu cuối của việc học tài chính là gì? Với tôi rất đơn giản. Là để tiền của mình nhiều hơn. Tăng tiền. Hoặc giữ được nhiều hơn, hoặc kiếm được nhiều hơn, hoặc cả hai. Vậy thôi.
Nên kim chỉ nam của tôi khi học bất cứ thứ gì về tiền là: nhắm thẳng vào mục tiêu đó. Cái gì học vào mà giúp tôi tăng tiền thật thì học. Cái gì học vào mà không làm tiền tôi nhúc nhích thì dừng, không học nữa. Đơn giản đến mức nhiều người bỏ qua.
Nghe thì hiển nhiên, nhưng bạn thử soi lại mà xem. Bao nhiêu thứ người ta học chỉ vì nó nghe sang, nghe trí thức, nghe cho bằng bạn bằng bè. Học để biết, để nói chuyện cho oai, để cảm thấy mình đang cố gắng. Mà không hề tự hỏi cái này có thật sự làm túi tiền mình dày lên không.
Tôi không bảo học để biết là xấu. Tôi chỉ nói nếu mục tiêu của bạn là tăng tiền, thì hãy lấy đúng cái thước đó ra mà đo. Một khoá học, một cuốn sách, một buổi hội thảo, sau khi bạn bỏ tiền bỏ thời gian vào, nó có làm thay đổi cách bạn cầm tiền, giữ tiền, làm ra tiền không. Có thì giữ. Không thì buông, dù nó hay tới đâu.
Cái thước này lợi hại ở chỗ nó cắt được sự lan man. Khi mọi khoá học đều phải đi qua một câu hỏi duy nhất, bạn tự nhiên hết trôi nổi. Bạn không còn học vì sợ bỏ lỡ. Bạn học vì nó phục vụ một mục tiêu rõ ràng.
Vậy có khoá nào đáng học không
Có. Tôi nói thật là có. Bản thân tôi học được nhiều thứ giá trị, và tôi vẫn đang học.
Một khoá đáng tiền, theo cái thước trên, thường có mấy dấu hiệu này.
Nó dạy bạn nguyên lý gốc trước, rồi mới tới công cụ. Nó không giấu cái lõi tư duy để bán thêm khoá nâng cao. Người dạy nói được từ trải nghiệm thật của họ, có vết sẹo, có ca cụ thể, chứ không chỉ đọc lại lý thuyết trong sách. Và quan trọng nhất, sau khoá học bạn làm được một việc cụ thể khác đi, và việc đó dẫn tới tiền. Dù chỉ là tháng này bạn giữ lại được một khoản mà trước giờ luôn về số không.
Một khoá phí tiền thì ngược lại. Toàn lý thuyết chung chung, ai cũng nói được, nghe xong gật gù mà không biết làm gì khác. Hứa hẹn làm giàu nhanh, vẽ ra con số trên trời. Người dạy nói như đúng rồi nhưng không có dấu vết của việc đã thật sự đi qua. Và học xong, đời sống tiền bạc của bạn y nguyên.
Tôi để ý cái khoá phí tiền hay đánh vào cảm xúc nhiều hơn vào việc thật. Nó làm bạn thấy phấn khích trong lúc học, thấy mình sắp đổi đời, rồi cái phấn khích đó nguội đi sau vài hôm, không để lại gì.
Học miễn phí hay học trả phí
Nhiều người hỏi tôi sao không tự học miễn phí cho rồi, giờ trên mạng cái gì cũng có.
Đúng là có. Tài liệu miễn phí giờ nhiều vô kể, và nhiều cái rất tốt. Tôi không bao giờ bảo bạn phải trả tiền mới học được. Nếu bạn có khả năng tự lọc, tự sắp xếp, tự kỷ luật đi từ A tới Z, thì học miễn phí hoàn toàn được.
Nhưng tôi cũng thấy cái giá ẩn của việc tự học. Đó là thời gian và sự lạc lối. Bạn xem trăm cái video, mỗi cái nói một kiểu, cái sau đá cái trước, và bạn không biết tin ai, không biết bắt đầu từ đâu. Bạn mất hàng tháng chỉ để mò ra cái thứ tự đúng, cái mà một khoá học tốt gói sẵn cho bạn trong vài buổi.
Cho nên cái bạn trả tiền trong một khoá tốt, thật ra không phải là thông tin. Thông tin thì miễn phí đầy rồi. Cái bạn trả tiền là sự sắp xếp, là lộ trình, là việc có người đã đi qua chỉ cho bạn đường ngắn, và là việc bị buộc phải làm tới nơi tới chốn thay vì học nửa vời rồi bỏ.
Vẫn quay lại cái thước cũ thôi. Nếu khoản học phí đó mua lại cho bạn thời gian và giúp bạn tăng tiền nhanh hơn so với tự mò, thì nó đáng. Nếu không, thì cái miễn phí ngoài kia đã đủ.
Tôi tự áp cái thước này lên chính khoá của tôi
Tôi nói luôn cho sòng phẳng. Cái bộ lọc này tôi cũng tự chĩa vào mình.
Khi tôi làm nội dung đào tạo, tôi tự hỏi đúng mấy câu trên. Tôi có đang dạy nguyên lý gốc, hay chỉ đang nhồi mẹo cho dày khoá? Người học xong có làm được việc gì khác đi mà dẫn tới tiền không, hay chỉ thấy hay rồi để đó? Tôi có đang hứa hẹn cái gì mà bản thân tôi không tin không?
Tôi không dám vỗ ngực nói khoá của tôi hoàn hảo. Nhưng tôi tin vào cái thước này tới mức tôi sẵn sàng để bạn dùng nó đo tôi. Nếu một ngày bạn học gì đó của tôi mà thấy nó không giúp bạn tăng tiền, thì theo đúng cái tôi vừa nói, bạn nên dừng. Tôi nói thật lòng vậy.
Vì tôi ghét cái trò thổi phồng, vẽ vời, hứa làm giàu nhanh để moi tiền người ta. Tôi đi lên từ chỗ ôm nợ, tôi biết cảm giác bị người ta lùa thế nào. Nên tôi không muốn làm cái việc đó với bạn.
Tóm lại, có nên học không
Quay lại câu hỏi ở đầu bài. Có nên học khoá học quản lý tài chính cá nhân không?
Tôi không trả lời thay bạn được. Nhưng tôi đưa bạn ba câu để tự trả lời.
Một, khoá này dạy tôi nguyên lý gốc, hay chỉ nhồi công cụ và mẹo. Hai, học xong tôi có làm được việc gì khác đi không, và việc đó có dẫn tới việc tiền tôi tăng lên hay giữ được nhiều hơn không. Ba, người dạy nói từ trải nghiệm thật, hay đọc lại lý thuyết và hứa làm giàu nhanh.
Khoá nào qua được ba câu đó thì đáng cân nhắc, dù học phí có làm bạn xót một chút. Khoá nào trượt thì đừng tiếc, dù nó miễn phí hay được quảng cáo rầm rộ cỡ nào.
Đừng học vì sợ bị bỏ lại. Đừng học cho đỡ áy náy. Hãy học đúng cái làm tiền bạn nhúc nhích. Cái bạn trên VOZ nói “chẳng khóa học nào đáng tiền” không hẳn sai, chỉ là bạn ấy chưa có cái thước để lọc, nên học gì cũng thấy chung chung. Khi bạn có thước rồi, bạn sẽ tự biết cái nào đáng bỏ tiền, cái nào nên bỏ qua.
Câu hỏi hay gặp
Khóa học quản lý tài chính cá nhân có đáng học không? Có khoá đáng, có khoá không, không có câu trả lời chung. Cách tôi đo: khoá đó dạy nguyên lý gốc hay chỉ nhồi mẹo, và học xong tôi có làm được việc gì khác đi mà dẫn tới tăng tiền không. Qua được thì đáng, không qua thì thôi.
Tôi học rồi mà thấy chỉ toàn lý thuyết chung chung, vậy là tôi chọn sai à? Phần lớn là vậy, nhưng đừng tự trách mình. Khoá toàn lý thuyết chung chung thường là khoá nghèo nguyên lý gốc và thiếu trải nghiệm thật của người dạy. Lần sau bạn lọc bằng câu “học xong tôi làm được việc gì khác đi”, là né được phần lớn loại này.
Có nên học khóa học làm giàu không? Tôi rất dè chừng mấy khoá gắn chữ “làm giàu nhanh”. Cái thước của tôi là người dạy có nói từ trải nghiệm thật không, có hứa hẹn con số trên trời không. Hứa làm giàu nhanh, vẽ con số sốc, thì tôi tránh, vì tiền không có cây đũa thần.
Tôi tự học miễn phí trên mạng được không, hay phải trả tiền? Tự học miễn phí hoàn toàn được nếu bạn đủ sức tự lọc và tự kỷ luật. Cái bạn trả tiền trong một khoá tốt không phải thông tin, mà là lộ trình sắp sẵn và đỡ mất thời gian mò mẫm. Nếu khoản đó giúp bạn tăng tiền nhanh hơn so với tự mò thì đáng, không thì thôi.
Học nguyên lý với học công cụ, cái nào quan trọng hơn? Nguyên lý quan trọng hơn, vì nó là cái không đổi và dùng được ở mọi mức thu nhập. Nắm chắc nguyên lý rồi thì công cụ nào bạn cũng tự chọn được. Còn chỉ có công cụ mà rỗng nguyên lý thì giống có cưa búa xịn mà không biết đóng cái gì.
Tự xoay xở một mình với chuyện tiền nong nhiều khi cũng đuối. Nếu bạn muốn có sẵn đồ nghề, tôi gói lại thành một bộ quà tặng miễn phí: tấm quy tắc một trang, file tự chia tiền khi lương về, và checklist để mỗi tháng làm theo cho nhẹ đầu.
Tối nay làm thử đúng một việc thôi: nhìn lại khoá học gần nhất bạn định bỏ tiền, rồi tự hỏi thẳng nó có giúp bạn tăng tiền thật không.
Về tác giả: Tôi là Lộc. Tôi viết từ vết sẹo của chính mình, không phải từ lý thuyết trong sách. Tôi từng thất bại trong kinh doanh và ôm nợ, từng có những đêm cày 12, 14 tiếng mà vẫn không dám nhìn mặt mình. Tôi tự bò ra khỏi nợ bằng việc cày kinh doanh cộng với kỷ luật chi tiêu. Giờ tôi vừa làm vừa kể lại, và có làm mảng đào tạo tài chính cá nhân, nên chuyện học hành khoá lớp này tôi đứng cả hai phía, vừa là người từng đi học, vừa là người đang dạy. Tôi ghét trò thổi phồng và hứa làm giàu nhanh, nên có thất bại tôi cũng nói thật.
Lưu ý quan trọng: Đây là chia sẻ từ trải nghiệm và quan điểm cá nhân của tôi, không phải lời khuyên đầu tư hay tài chính chuyên nghiệp, và cũng không phải lời quảng cáo cho một khoá học cụ thể nào. Việc học giúp được tới đâu còn tuỳ vào bạn áp dụng thế nào và hoàn cảnh riêng của bạn, không ai bảo đảm học xong là tăng tiền hay giàu lên. Hãy cân nhắc kỹ tình huống của mình, và nếu cần, hỏi thêm người có chuyên môn trước khi quyết định những việc lớn về tiền bạc.