Tôi nhớ có hồi cứ tới ngày lương về là trong người thấy nhẹ nhõm được đúng một buổi sáng. Tới chiều thì cái nhẹ nhõm đó bay đâu mất. Trả tiền nhà, trả mấy khoản nợ vặt, đi chợ, đổ xăng, dăm ba cái phát sinh. Chưa hết tuần đầu mà tài khoản đã hao đi quá nửa.
Lúc đó tôi tin chắc một điều, mà sau này mới biết là tin sai. Tôi tin tại lương tôi thấp. Cứ kiếm nhiều hơn đi rồi khắc có dư. Tôi cày, kiếm nhiều hơn thật, rồi vẫn hết. Mãi sau tôi mới hiểu cái khoản để dành không tự nhiên xuất hiện khi bạn kiếm nhiều hơn. Nó chỉ xuất hiện khi bạn giữ nó lại trước, và giữ một khoản nhỏ thôi cũng được, miễn là giữ cho bền.
Bài này tôi muốn nói về cái khoản nhỏ đó. Nhỏ tới mức nghe xong nhiều người cười, nghĩ để dành ngần đó thì bõ bèn gì. Nhưng chính cái nhỏ đó, theo tôi, mới là thứ đi được đường dài.
Lương 10 triệu không để dành được, vấn đề thật ra không nằm ở số 10 triệu
Tôi để ý một chuyện càng ngẫm càng thấy lạ. Người lương 10 triệu kêu không để dành được đồng nào. Người lương 20 triệu cũng kêu y hệt. Người 40, 50 triệu, cuối tháng vẫn sạch. Con số khác xa nhau mà cái kết giống nhau tới khó tin.
Nếu vấn đề là lương thấp, thì người lương cao phải dư chứ. Mà họ không dư. Vậy thì cái gốc không nằm ở chỗ bạn kiếm được bao nhiêu.
Có một chị tên Cát Phương, 34 tuổi, kể trên VnExpress một câu tôi đọc xong nhớ mãi. Chị nói mình “kẹt trong vòng luẩn quẩn kiếm tiền rồi tiêu tiền để bù đắp cho áp lực kiếm tiền”, và “sau 6 năm đi làm chỉ tiết kiệm được 100 triệu đồng” (VnExpress). Sáu năm. Bạn đọc lại câu đó đi. Vấn đề của chị đâu phải kiếm ít, vấn đề là cái vòng quay đó nó cuốn tiền đi.
Tôi từng ở trong đúng cái vòng đó. Kiếm thêm được đồng nào là đời sống tôi nở ra đồng đó. Ăn ngon hơn chút cho đỡ tủi, mua cái này cái kia tự thưởng cho công cày cực. Kết quả là kiếm thêm bao nhiêu, tiêu thêm bấy nhiêu, và tôi đứng nguyên một chỗ. Người ta gọi cái này là lạm phát lối sống (lifestyle inflation, tức là chi tiêu phình lên theo thu nhập). Tên gọi nghe sang vậy thôi, chứ thực ra nó chỉ là cái bẫy quen thuộc: lương lên thì nhu cầu lên theo, và bạn không bao giờ thấy mình dư ra.
Cho nên chờ kiếm nhiều rồi mới để dành, theo tôi, là chờ một cái ngày không bao giờ tới. Vì tới ngày đó, đời sống bạn cũng đã nở ra cho vừa khít rồi.
Khởi đầu của tôi nhỏ tới mức buồn cười
Khi tôi vỡ ra được chuyện trên, tôi quyết định làm khác. Nhưng tôi không dám làm lớn, vì làm lớn tôi biết tỏng kiểu gì cũng bỏ. Tôi từng thử siết chi tiêu thật chặt vài lần rồi, được hai ba tuần là sụp, rồi tiêu bù lại còn dữ hơn.
Lần này tôi chọn một con số nhỏ tới mức gần như không thấy. Tôi lấy ra một phần mười của số tiền vào, cất riêng đi, trước khi đụng vào bất cứ thứ gì khác.
Một phần mười. Lương 10 triệu thì là 1 triệu. Nghe thì ai cũng bảo ngần đó để dành làm gì cho mệt. Nhưng tôi nghĩ ngược lại. Chính vì nó nhỏ nên tôi mới làm nổi. Nếu tôi đặt mục tiêu để dành 30, 40 phần trăm ngay từ đầu, thì tháng sau tôi đói, tháng sau nữa tôi rút ra tiêu, rồi tôi bỏ cuộc và tự chửi mình vô dụng. Y như cái lần siết chi tiêu trước đó.
Cái tôi cần không phải là một tháng để dành thật nhiều rồi thôi. Cái tôi cần là một cơ chế chạy được suốt nhiều năm mà không đứt. Và muốn chạy được nhiều năm thì nó phải nhẹ. Nhẹ tới mức tôi gần như quên là mình đang làm.
Nếu bạn muốn hiểu kỹ vì sao tôi tin vào chuyện trích ra trước rồi mới tiêu phần còn lại, tôi đã kể cặn kẽ trong bài vì sao đi làm cả năm không dư được đồng nào. Bài này tôi sẽ không lặp lại chỗ đó, mà nói sâu vào cái khoản nhỏ và chuyện giữ nó cho bền.
Vì sao 10 phần trăm gần như không đụng tới đời sống của bạn
Đây là chỗ tôi thấy nhiều người không tin, cho tới khi tự làm rồi mới gật đầu.
Bạn thử nghĩ thật kỹ xem. Lương 10 triệu, bạn lấy ra 1 triệu cất đi ngay đầu tháng. Trong đầu bạn từ giờ chỉ còn 9 triệu để sống. Câu hỏi là: sống với 9 triệu nó khổ hơn sống với 10 triệu nhiều lắm không?
Tôi nói thật, theo trải nghiệm của tôi, gần như không khác. Con người có một khả năng kỳ lạ là co giãn cho vừa cái khung mình có. Có 10 triệu thì bạn tiêu khít 10 triệu. Có 9 triệu thì bạn cũng tiêu khít 9 triệu, và phần lớn những thứ bị cắt đi là mấy khoản bạn còn chẳng nhớ là đã tiêu vào đâu. Đúng kiểu cái anh nhân viên 24 tuổi kể trên Tiền Phong, “nhận 2-3 thiệp mỗi tháng là hết sạch lương” (Tiền Phong). Tiền cứ chảy đi qua những khe nhỏ như vậy, mà bạn không kiểm soát nổi vì bạn còn không thấy nó.
Cái khác biệt giữa 9 và 10 triệu, bạn cảm nhận nó được vài hôm đầu, rồi quen. Nhưng cái 1 triệu kia thì được giữ lại an toàn, trước khi cuộc đời kịp tiêu mất nó qua mấy cái khe đó.
Đó là lý do tôi chọn một con số nhỏ. Không phải vì tôi không tham, ai chẳng muốn để dành nhiều. Mà vì con số nhỏ là con số bạn không phải hy sinh gì lớn để giữ. Và thứ gì không bắt bạn hy sinh thì bạn mới giữ được lâu.
Bí quyết lớn nhất chỉ gói trong một câu: đừng nghĩ tới nó
Tới đây mới là cái lõi, cái mà nếu bạn chỉ nhớ một thứ trong cả bài thì hãy nhớ thứ này.
Cách tôi làm cho khoản 10 phần trăm đó sống được không phải nhờ tôi kỷ luật giỏi. Tôi không phải người kỷ luật. Cách của tôi là làm sao để tôi không phải nghĩ tới nó nữa.
Tôi tách một tài khoản riêng, không dính dáng gì tới tài khoản tôi tiêu hằng ngày. Rồi tôi đặt một lệnh chuyển tiền tự động, hẹn vào đúng ngày lương về, tự đẩy phần đó qua bên kia. Hầu hết app ngân hàng bây giờ làm được việc này, bạn kiểm tra lại với ngân hàng mình đang dùng. Cài xong một lần là thôi.
Từ đó về sau, mỗi tháng tiền tự nhảy qua, tôi không phải bấm gì, không phải nhớ gì. Quan trọng hơn, tôi tập cho mình coi như cái khoản đó không tồn tại. Tôi không mở tài khoản kia ra ngắm. Tôi không cộng nhẩm xem giờ được bao nhiêu rồi. Tôi coi như lương mình vốn dĩ chỉ là phần còn lại, và tôi sống bằng phần còn lại đó thôi.
Nghe có vẻ ngược đời, nhưng cái sức mạnh nằm đúng ở chỗ “quên đi” này. Tiền bạn đã thấy, đã đếm, đã coi là của mình để tiêu, thì kiểu gì bạn cũng tìm ra lý do tiêu nó. Tiền bạn coi như không có thì nó mới yên được mà lớn lên. Đừng đụng vào, đừng soi, đừng tính tới nó cho những kế hoạch mua sắm. Cứ để nó nằm im một góc, ngoài tầm mắt.
Tôi gọi đùa đây là cách tiết kiệm cho người lười, mà tôi là đứa lười thật. Tôi không tin vào việc mỗi tháng phải gồng mình nhớ trích tiền. Tôi chỉ tin vào việc cài đặt một lần rồi quên.
Cái khó không phải lúc trích ra, mà là giữ cho nó không đứt
Trích 10 phần trăm thì ai làm một lần cũng được. Cái khó nằm ở chỗ làm tháng này qua tháng khác, năm này qua năm khác, mà không bỏ giữa chừng.
Tôi nói thẳng cái này vì nó là chỗ phần lớn người ta gãy. Tháng đầu hăng lắm. Tháng thứ ba, thứ tư, đời sống ập tới. Có việc gấp, có khoản phát sinh, và bạn nghĩ thôi tháng này tạm dừng trích, tháng sau làm bù. Rồi tháng sau lại có lý do khác. Rồi nó tắt hẳn lúc nào không biết.
Cho nên với tôi, thà trích ít mà không bao giờ tắt, còn hơn trích nhiều rồi tắt giữa chừng. Một đường ống nước nhỏ chảy đều suốt mười năm, nó gom được nhiều hơn nhiều so với một vòi to mở vài tháng rồi khoá lại.
Cái sự bền này nó còn cho bạn một thứ mà con số không cho được. Đó là niềm tin vào chính mình. Mỗi tháng thấy mình giữ được lời hứa với bản thân, dù chỉ là một khoản nhỏ, bạn dần tin là mình làm được. Cái niềm tin đó, theo tôi, còn quý hơn cả số tiền trong mấy năm đầu. Vì nó là thứ giữ bạn đi tiếp.
Để giữ cho không đứt, mẹo của tôi vẫn là quay về cái ý ở trên. Tự động hoá để khỏi dựa vào trí nhớ. Và để con số đủ nhỏ để dù tháng khó tới đâu, bạn vẫn không phải đụng vào nó. Số càng nhỏ thì khả năng bạn phá vỡ nó càng thấp.
Lương tăng thì giữ nguyên tỷ lệ, đừng để đời sống nở trước
Đây là chỗ tôi thấy ăn thua nhất về đường dài, mà ít người để ý.
Đời người, nếu chịu khó làm, thì thu nhập thường tăng dần theo năm tháng. Hôm nay 10 triệu, vài năm nữa có thể 15, rồi 20, rồi hơn. Đa số người ta, mỗi lần lương tăng, là đời sống nở ra theo ngay. Lương tăng 5 triệu thì 5 triệu đó tan vào nhà to hơn, xe xịn hơn, ăn uống sang hơn. Và họ lại quay về đúng cảm giác cũ, cuối tháng vẫn hết, dù giờ lương đã gấp đôi.
Cái tôi làm khác là tôi giữ nguyên cái tỷ lệ. Vẫn là 10 phần trăm, nhưng tính trên con số mới. Lương 10 triệu thì trích 1 triệu. Lương lên 20 triệu thì khoản trích tự động thành 2 triệu. Tôi không nâng nó lên vì sợ ngộp, nhưng tôi cũng không giữ nguyên một triệu rồi để 19 triệu còn lại nở tẹt ga.
Mẹo nhỏ ở đây: mỗi lần lương tăng, hãy trích phần tăng đó qua trước khi bạn kịp quen tay tiêu nó. Vì cái 5 triệu tăng thêm, lúc bạn chưa quen có nó, bạn cắt ra một phần thì không thấy đau. Để vài tháng cho quen rồi mới cắt thì nó đã thành một phần đời sống của bạn, lúc đó cắt mới xót.
Cứ giữ tỷ lệ như vậy, thì khi thu nhập bạn lớn lên, khoản để dành cũng lớn lên theo một cách tự nhiên, mà bạn vẫn không hề thấy mình phải sống kham khổ. Đời sống bạn vẫn tốt lên thật, chỉ là nó tốt lên trên phần 90 phần trăm, còn 10 phần trăm kia âm thầm làm việc cho cái bạn của hai ba chục năm sau.
Phần việc còn lại, để thời gian làm
Tới đây tôi phải nói cho rõ, vì đây là chủ đề tiền bạc nên tôi không muốn vẽ vời.
Tôi sẽ không ngồi đây hứa với bạn rằng cứ trích 10 phần trăm thì hai ba chục năm nữa bạn có bao nhiêu tỷ. Tôi không biết con số đó, và ai nói chắc với bạn một con số như vậy thì tôi khuyên bạn nên dè chừng. Kết quả thật còn tuỳ bạn để khoản đó ở đâu, tuỳ lãi suất, tuỳ thị trường, tuỳ rất nhiều thứ ngoài tầm kiểm soát của cả tôi lẫn bạn.
Cái tôi tin, và nói được một cách thành thật, là về mặt nguyên lý thì thời gian đứng về phía người kiên trì. Một khoản nhỏ được cất đều đặn, để yên đủ lâu, và nếu nó còn được sinh lời thêm (lãi cộng dồn, tức là lãi của năm này lại tiếp tục sinh lãi cho năm sau), thì nó lớn lên theo cách mà lúc mới bắt đầu bạn khó hình dung nổi. Chính vì lãi đẻ ra lãi nên thời gian càng dài, hiệu ứng càng rõ. Đó là lý do bắt đầu sớm với khoản nhỏ thường có lợi hơn là bắt đầu muộn với khoản lớn.
Nhưng tôi nhấn lại, đó là nguyên lý, không phải lời bảo đảm. Con số cụ thể ra sao thì còn tuỳ vào lựa chọn của bạn và cả những thứ không ai đoán trước được. Việc của bạn ở khúc này chỉ là một việc thôi: dựng được cái thói quen trích đều, và đừng đứt. Phần còn lại, cứ để thời gian làm.
Nếu bạn từng thử để dành rồi bỏ, đừng vội nghĩ mình kém
Tôi viết riêng đoạn này cho những ai đang mang cái cảm giác mình vô kỷ luật, vì tôi từng mang nó rất nặng.
Cái cảm giác tới một cái tuổi nào đó nhìn lại vẫn tay trắng, nó bào mòn người ta ghê lắm. Trên Kenh14 từng có người nói thẳng cái cảm giác đó, “30 tuổi vẫn chẳng có tiền tiết kiệm, thấy mình kém cỏi” (Kenh14, 17/11/2024). Tôi đọc câu đó thấy như nói trúng tim đen của chính mình mấy năm trước.
Nhưng tôi muốn nói thật lòng từ chỗ tôi đã đi qua. Phần lớn người thử để dành rồi bỏ, không phải vì họ kém. Họ bỏ vì họ chọn cách quá nặng ngay từ đầu, hoặc cách đó bắt họ phải gồng kỷ luật mỗi ngày. Mà kỷ luật của con người, kể cả người giỏi, nó không phải nguồn vô tận. Bắt cái ý chí lúc cuối ngày mệt mỏi phải gánh việc quan trọng nhất, thì gãy là chuyện thường.
Cho nên cách giải không phải là ép mình kỷ luật hơn, vì bạn đã thử rồi và biết nó không bền. Cách giải là chọn một con số nhỏ tới mức không thấy đau, rồi tự động hoá nó đi để khỏi phải dựa vào ý chí. Bạn chỉ cần giỏi kỷ luật đúng một lần, lúc cài đặt. Còn lại để hệ thống chạy.
Nếu tháng này bạn cất được một khoản nhỏ xíu, thì đó là thắng rồi. Đừng chê nó nhỏ. Tôi mong có ai nói với tôi câu đó sớm hơn nhiều năm.
Câu hỏi hay gặp
### Lương thấp thì 10 phần trăm có quá ít để bõ công không? Theo tôi thì không. Ở những năm đầu, cái bạn xây không phải là số tiền, mà là thói quen và niềm tin vào chính mình. Con số nhỏ là cái giá bạn trả để giữ được thói quen đó cho bền. Khi thu nhập tăng mà bạn giữ nguyên tỷ lệ, khoản để dành tự khắc lớn lên theo, không cần bạn gồng.
### Nếu trích 10 phần trăm mà thấy ngộp thì sao? Thì trích ít hơn, 5 phần trăm, thậm chí ít hơn nữa cũng được. Con số không quan trọng bằng việc bạn dựng được cơ chế tự động và giữ nó không đứt. Một khi đường ống đã chạy đều, nâng dần lên về sau dễ hơn nhiều so với khởi động lại từ đầu mỗi lần bỏ cuộc.
### Tiền trích ra nên để ở đâu? Việc đầu tiên nên là dựng một quỹ phòng thân cho lúc khẩn cấp, để ở chỗ chắc chắn và rút ra nhanh, đừng đem đi mạo hiểm. Tôi nói kỹ chuyện quỹ này trong bài riêng về quỹ phòng thân bao nhiêu là đủ. Có cái nền đó vững rồi mới tính tới những bước xa hơn.
### Lương tăng thì tôi nên nâng tỷ lệ trích lên không? Bạn có thể, nhưng việc tối thiểu cần làm là giữ nguyên tỷ lệ trên con số mới, đừng để phần lương tăng tan hết vào đời sống. Mẹo là cắt phần tăng đó qua trước khi bạn kịp quen tay tiêu nó, lúc chưa quen thì cắt không thấy đau.
### Tôi thử app, ghi sổ, mấy cách kia rồi bỏ hết, vậy có phải tôi vô kỷ luật quá không? Không. Hầu hết mọi người đều bỏ ở đúng chỗ đó, vì các cách ấy đòi nhập tay hoặc gồng kỷ luật mỗi ngày. Giải pháp không phải ép mình kỷ luật hơn, mà là chọn cách tự động để khỏi phải dựa vào ý chí. Tôi kể chi tiết mấy lần tôi bỏ cuộc trong bài vì sao đi làm cả năm không dư được đồng nào.
Tự xoay xở một mình với chuyện tiền nong nhiều khi cũng đuối. Nếu bạn muốn có sẵn đồ nghề, tôi gói lại thành một bộ quà tặng miễn phí: tấm quy tắc một trang, file tự chia tiền khi lương về, và checklist để mỗi tháng làm theo cho nhẹ đầu.
Tối nay làm thử đúng một việc thôi: vào app ngân hàng đặt một lệnh tự động chuyển một khoản nhỏ qua tài khoản tiết kiệm đúng ngày lương về, rồi quên nó đi.
Về tác giả: Tôi là Lộc. Tôi viết từ vết sẹo của chính mình, không phải từ lý thuyết trong sách. Tôi là dân kinh doanh thực chiến, từng thất bại và ôm nợ, từng có những đêm cày 12, 14 tiếng mà vẫn không dám nhìn mặt mình. Tôi tự bò ra khỏi nợ bằng việc cày kinh doanh cộng với kỷ luật chi tiêu, và giờ vừa làm vừa kể lại những gì mình đi qua, để người sau bớt khổ hơn tôi. Tôi ghét trò thổi phồng và hứa làm giàu nhanh, nên có thất bại tôi cũng nói thật.
Lưu ý quan trọng: Đây là chia sẻ từ trải nghiệm cá nhân của tôi, không phải lời khuyên đầu tư hay tài chính chuyên nghiệp. Tôi không cam kết bất kỳ con số lãi hay lợi nhuận nào, vì kết quả còn tuỳ nơi bạn để tiền, tuỳ lãi suất và thị trường, những thứ nằm ngoài tầm kiểm soát của tôi lẫn bạn. Hoàn cảnh mỗi người mỗi khác, nên hãy cân nhắc kỹ tình huống riêng của mình, và nếu cần, hỏi thêm người có chuyên môn trước khi quyết định những việc lớn về tiền bạc.