Có một buổi tối tôi lướt Facebook xong mà thấy người chùng hẳn xuống. Đứa bạn cấp ba vừa đăng tấm hình đứng trước căn nhà mới, chìa khoá cầm trên tay, caption ngắn gọn mấy chữ thôi mà tôi đọc đi đọc lại. Kéo xuống chút nữa, một đứa khác khoe con xe vừa tậu, bóng loáng. Tôi tắt điện thoại, nằm đó, nhìn lên trần nhà.
Lúc đó tôi đang ôm nợ. Tài khoản gần chạm đáy. Còn mấy đứa bạn ngày xưa ngồi cùng bàn với tôi thì đứa có nhà, đứa có xe. Cái cảm giác đó tôi nhớ rõ tới giờ. Nó không phải ghen tị kiểu xấu xa đâu. Nó là một thứ tủi thân. Kiểu tự hỏi mình làm cái gì sai, mà tới tuổi này rồi vẫn trắng tay.
Tôi viết bài này vì tôi đoán nhiều người đang đọc cũng có một phiên bản của cái tối hôm đó. Bạn không nói ra với ai, nhưng mỗi lần mở mạng xã hội lên là một lần thấy mình thua. Và tôi muốn kể lại tôi đã gỡ cái cảm giác này ra như thế nào, vì tôi đã từng bị nó đè rất nặng.
Cái áp lực này không phải tự nhiên mà có
Tôi để ý một điều, càng ngẫm càng thấy đúng. Hồi chưa có mạng xã hội nhiều, người ta cũng so với hàng xóm, nhưng so trong một cái phạm vi nhỏ. Vài người quanh mình thôi. Bây giờ thì khác hẳn. Mỗi ngày mở điện thoại ra là tôi nhìn thấy cuộc đời của cả trăm người cùng lúc.
Mà tôi thấy cái gì? Tôi thấy đứa này mua nhà, đứa kia đi du lịch, đứa nọ khoe xe. Tôi thấy toàn những khoảnh khắc đẹp nhất của họ, gom lại một chỗ, chạy qua mắt tôi liên tục.
Đây là chỗ tôi muốn dừng lại nói cho kỹ. Trên mạng, gần như không ai đăng cái xấu của mình. Không ai chụp tấm hình cái tin nhắn ngân hàng báo tới hạn trả góp. Không ai quay cái cảnh ngồi tính tiền cuối tháng xem có đủ không. Người ta đăng cái tốt nhất, cái sáng nhất, cái đáng khoe nhất. Đó là bản highlight, là những cảnh đẹp nhất được cắt ghép lại.
Còn tôi thì sao? Tôi biết hết mọi cái xấu của mình. Tôi biết tài khoản mình còn bao nhiêu. Tôi biết tháng này mình kẹt chỗ nào. Tôi sống với toàn bộ cái phần chưa đẹp của đời mình, từng giây.
Thế là chuyện gì xảy ra. Tôi lấy cái phần xấu nhất, thật nhất của mình, đem ra so với cái phần đẹp nhất, được tô nhất của người ta. So kiểu đó thì đời nào tôi thắng. Tôi tự đặt mình vào một trận đấu mà luật chơi đã nghiêng sẵn về phía thua. Rồi tôi tự ti, tự trách. Oan cho mình.
Đây là FOMO, gọi đúng tên nó ra
Có một cái tên cho cảm giác này, là FOMO (sợ bị bỏ lỡ). Cái nỗi sợ rằng mọi người đang tiến lên, đang có cái này cái kia, còn mình thì đứng yên, bị bỏ lại phía sau.
Tôi nói thật, gọi đúng tên nó ra giúp tôi nhẹ đi một nửa. Vì khi tôi hiểu cái tôi đang cảm thấy chỉ là một phản ứng tâm lý trước một dòng thông tin được chọn lọc, chứ không phải là sự thật về giá trị con người tôi, thì tự nhiên nó bớt cắn.
Cái tâm lý này nó tự nhiên trong con người. Mình là loài hay nhìn quanh xem người bên cạnh đang ở đâu rồi đo mình theo. Ngày xưa cái đó giúp tổ tiên mình sống sót trong bầy. Nhưng bây giờ, khi cái bầy của mình phình ra thành mấy nghìn người trên mạng, mỗi người chỉ khoe phần đẹp nhất, thì cái bản năng đó quay lại hại mình. Nó làm mình thấy ai cũng hơn mình, lúc nào cũng hơn.
Tôi không nói FOMO là dở hết. Đôi khi nhìn người ta làm được, mình cũng có động lực. Nhưng phần lớn thời gian, cái nó để lại trong tôi không phải động lực, mà là sự tủi thân và mất ngủ. Mà tủi thân thì chẳng giúp tôi trả được đồng nợ nào.
Cái nhà to, cái xe to, nhiều khi không phải thứ bạn tưởng
Tới đây tôi muốn kể một góc nhìn mà phải đi qua khúc khó khăn tôi mới thấy. Tôi nói trước, tôi không phán xét ai, mỗi người một lựa chọn, một hoàn cảnh. Tôi chỉ kể cái tôi nghiệm ra.
Hồi tôi tủi thân vì bạn bè có nhà có xe, tôi mặc định trong đầu là họ giàu hơn tôi. Có nhà tức là có tiền. Có xe tức là dư dả. Nhưng sau này va vào đời nhiều hơn, làm kinh doanh, gặp đủ kiểu người, tôi mới hiểu cái mình nhìn thấy chỉ là cái vỏ ngoài.
Cái nhà đẹp đó, nhiều khi là nợ vay mua nhà kéo dài mười mấy hai mươi năm. Mỗi tháng người ta è cổ trả góp, cái áp lực đó họ đâu có đăng lên Facebook. Con xe bóng loáng đó, nhiều khi cũng là trả góp. Và đây là chỗ ít người để ý. Xe là cái tài sản mất giá. Vừa lăn bánh ra khỏi cửa hàng là nó đã rớt giá. Vài năm sau, cái xe sang ngày nào, đem bán lại nhiều khi chỉ còn một phần, có khi thành một cục sắt cũ, vừa hao tiền xăng, tiền bảo dưỡng, vừa mất giá đều đều.
Tôi không nói mua nhà mua xe là sai. Có người tính kỹ, mua đúng sức mình, dùng nó để làm ăn, thì tốt quá. Tôi chỉ muốn nói một điều. Cái bạn nhìn thấy trên tấm hình không cho bạn biết phía sau nó là tiền thật đã tích cóp hay là một khoản nợ đang gồng. Hai cái đó nhìn bên ngoài y hệt nhau. Nên đừng vội lấy cái vỏ của người ta ra đong giá trị của mình.
Và có một chuyện ngược đời mà tôi tin. Cái người làm đều đặn, không khoe gì, âm thầm cất một ít mỗi tháng, không nhà không xe để đăng, người đó coi chừng vài năm sau lại là người dày hơn. Vì cái họ có nằm yên trong tài khoản, không phải nằm trong một món đồ đang mất giá. Cái dày đó không lên hình được, nên bạn không thấy. Nhưng nó có thật.
Thước đo của bạn bị hỏng, không phải đời bạn bị hỏng
Vấn đề lớn nhất của tôi hồi đó, tôi nhận ra, không phải là tôi nghèo hơn bạn bè. Vấn đề là tôi đo sai.
Tôi lấy người khác làm thước đo cho mình. Mà cái thước đó hỏng từ gốc, vì hai lý do.
Lý do thứ nhất, như tôi nói ở trên, cái tôi nhìn thấy ở người ta là bản đã được tô. Đo mình bằng một thứ giả thì ra kết quả giả.
Lý do thứ hai, sâu hơn, là tài chính mỗi người một hoàn cảnh hoàn toàn khác nhau. Đứa bạn mua nhà sớm, có khi nhà nó hỗ trợ một phần. Đứa có xe, có khi công việc nó cần xe. Có đứa xuất phát điểm đã khác tôi từ đầu. Có đứa chấp nhận gánh nợ mà tôi thì không. Hoàn cảnh khác nhau, điểm xuất phát khác nhau, ràng buộc khác nhau. Đem hai đường đời khác nhau ra so trực tiếp thì nó vô nghĩa, y như bắt một người chạy đường dài so tốc độ với một người chạy nước rút. Hai đường đua khác nhau.
Khi tôi hiểu được điều này, tôi gỡ được một cục đá khỏi ngực. Tôi không thua ai cả. Tôi chỉ đang chạy trên một đường đua khác, với một bộ điều kiện khác. So với người chạy đường khác để rồi tự dằn vặt là tôi tự hành mình một cách vô lý.
Thước đo đúng là so mình hôm nay với mình hôm qua
Vậy thì đo bằng cái gì cho đúng. Cái này tôi học được trong lúc gồng trả nợ, và nó đổi cả cái đầu tôi.
Tôi bỏ thói quen so với bạn bè. Thay vào đó tôi chỉ so một thứ. Mình hôm nay với mình hôm qua. Tháng này so với tháng trước. Năm nay so với năm ngoái. Chỉ vậy thôi.
Câu hỏi tôi tự hỏi mỗi tháng không còn là “mình có bằng đứa kia chưa”. Câu hỏi mới là “tháng này mình có nhích lên được tí nào so với tháng trước không”. Nợ có bớt đi một chút không. Tài khoản có dày thêm một chút không. Cái thói quen xài tiền có khá hơn một chút không.
Cái hay của cách đo này là nó luôn nằm trong tầm tay tôi. Tôi không kiểm soát được đứa bạn mua thêm cái gì. Nhưng tôi kiểm soát được hôm nay tôi có cất được một ít không. Tôi quay sự chú ý của mình từ bảng điểm của người khác, cái mà tôi không đụng tới được, về bảng điểm của chính mình, cái mà tôi nắm trong tay.
Và đây là chỗ lạ lùng. Khi tôi ngừng nhìn sang đường bên cạnh để chạy đường của mình, tôi chạy nhanh hơn hẳn. Vì tôi không còn tốn năng lượng cho việc tủi thân. Toàn bộ sức đó tôi dồn vào việc nhích tới trước. Mỗi tháng một chút. Một chút thôi mà cộng lại, một năm sau nhìn lại tôi đã ở một chỗ khác.
Nếu bạn chỉ nhớ một câu trong cả bài này, hãy nhớ câu đó. Đừng so với bạn bè. Hãy so với chính bạn của hôm qua.
Vài việc nhỏ tôi làm để bớt bị cuốn
Tôi không hô khẩu hiệu suông kiểu “hãy yêu bản thân mình”. Tôi kể vài việc cụ thể tôi đã làm, vì biết thôi chưa đủ, phải có cái để bám vào.
Việc thứ nhất, tôi giảm bớt thời gian lướt mạng xã hội trong mấy giai đoạn tôi thấy mình yếu lòng. Không phải bỏ hẳn, tôi không làm được vậy. Chỉ là khi thấy mình lướt một hồi rồi tự ti, tôi đặt điện thoại xuống. Bớt nhìn cái bản highlight của người ta thì bớt cái cớ để so.
Việc thứ hai, tôi tự ghi lại cái mốc của riêng mình. Hồi trả nợ, tôi nhớ con số nợ đầu kỳ. Mỗi lần trả bớt được một khúc, tôi thấy con số đó nhỏ lại, và tôi tự mừng cho mình. Đó là bảng điểm của tôi, không liên quan gì tới ai. Có cái mốc của riêng mình để nhìn vào thì cái nhu cầu nhìn sang người khác tự nhiên nhẹ đi.
Việc thứ ba, tôi tập nhìn cái phía sau tấm hình. Mỗi lần thấy ai khoe gì làm tôi chùng xuống, tôi tự nhắc, mình đang nhìn một khoảnh khắc được chọn, không phải cả cuộc đời họ. Tôi không biết phía sau đó là tiền thật hay là nợ. Nhắc vậy không phải để dìm người ta, mà để mình thôi lấy cái vỏ của họ làm thước đo đời mình.
Mấy việc này nghe nhỏ, nhưng nó có tác dụng thật với tôi. Nó không làm tôi giàu lên. Nhưng nó trả lại cho tôi cái sự bình tâm để tập trung vào đường đua của mình.
27 tuổi, 30 tuổi chưa có gì trong tay, không phải dấu chấm hết
Tôi muốn nói riêng với những ai đang mang cái cảm giác này, vì tôi từng mang nó rất nặng.
Cái cảm giác tới một cái tuổi nào đó, 27, 30, mà nhìn lại tay trắng, bạn bè đứa có nhà đứa có xe, còn mình không có gì để khoe. Cái cảm giác xấu hổ, thấy mình kém cỏi, thấy mình thua cuộc đua. Tết về kiểu gì cũng có người hỏi cái câu đó, năm nay làm ăn sao rồi, mua nhà chưa, và mình cười cười cho qua mà trong bụng muốn độn thổ.
Tôi hiểu nó tới tận xương. Cái tối nằm nhìn trần nhà sau khi lướt thấy bạn khoe nhà, một phần chính là cái đó.
Nhưng tôi nói thật lòng, từ chỗ tôi đã đi qua. Cái mốc tuổi không nói lên bạn là người thế nào. Tôi bắt đầu lại từ con số âm, từ dưới số 0, lúc không còn trẻ nữa. Nếu một người ôm nợ như tôi ngày đó còn đứng dậy được, thì một người đang ở mốc 0, chưa nợ nần gì, thật ra đang ở vị trí tốt hơn tôi hồi đó nhiều. Số 0 không phải là thua. So với chỗ tôi từng đứng, số 0 là một điểm xuất phát còn lành lặn.
Cái đường đua của bạn, nó dài. Vài người chạy nhanh đoạn đầu không có nghĩa là họ về đích trước. Tôi gặp người 30 tuổi đã có nhà có xe nhờ trả góp, rồi vài năm sau gồng không nổi, đuối. Tôi cũng gặp người ngoài 30 mới bắt đầu cất tiền, âm thầm đi, mà sau này vững. Cuộc đua tài chính nó dài hơn cái bạn tưởng nhiều. Đừng lấy cái khúc bạn đang đứng để kết luận cả cuộc đời.
Bây giờ thì sao
Tôi không kể chuyện này để khoe là tôi đã thắng cuộc đua nào. Tôi không thắng ai cả, và tôi cũng thôi nghĩ theo kiểu thắng thua đó rồi.
Cái khác là bây giờ mở mạng xã hội lên, tôi không còn bị cái tối hôm đó đè nữa. Tôi vẫn thấy bạn bè khoe nhà khoe xe. Tôi mừng cho họ, thật lòng. Nhưng nó không cắn vào tôi nữa. Vì tôi biết mình đang chạy đường của mình, và tháng này tôi có nhích lên được so với tháng trước, vậy là đủ với tôi.
Cái thay đổi lớn nhất, hoá ra không phải là tôi giàu lên bằng ai. Mà là tôi thôi đo mình bằng người khác. Tôi quay về đường đua của riêng mình. Và lạ thay, từ lúc tôi quay về với đường của mình, tôi mới thật sự bắt đầu đi tới.
Nên nếu tối nay bạn lướt mạng rồi thấy chùng xuống, tôi chỉ muốn nói với bạn một câu. Cái bạn đang nhìn là bản đẹp nhất của người ta, đừng đem ra so với cái thật nhất của mình. Quay về nhìn chính bạn. Hôm nay bạn có hơn hôm qua một chút không. Có thì bạn đang thắng rồi, thắng cái cuộc đua duy nhất đáng để bạn chạy.
Câu hỏi hay gặp
Thấy bạn bè giàu hơn mình mà tự ti, làm sao bớt được cảm giác đó? Theo tôi, đầu tiên là hiểu rằng cái bạn thấy trên mạng là bản đã được chọn lọc, đẹp nhất, không phải toàn cảnh đời họ. Thứ hai là đổi thước đo, thôi so với người khác, chỉ so mình hôm nay với mình hôm qua. Khi cái mình nhìn vào là tiến bộ của chính mình, cái nhu cầu so với người ta tự nhiên nhẹ đi.
Bạn bè có nhà có xe hết rồi, có phải tôi đang thua không? Không hẳn. Cái nhà cái xe nhìn bên ngoài không cho biết phía sau là tiền tích cóp thật hay là nợ đang trả góp. Hai cái đó nhìn y hệt nhau. Ngoài ra hoàn cảnh và điểm xuất phát mỗi người một khác, nên so trực tiếp là không công bằng với chính bạn.
Tôi 27 tuổi chưa có gì trong tay, có muộn quá không? Theo trải nghiệm của tôi thì không. Cuộc đua tài chính dài hơn bạn nghĩ nhiều. Tôi từng bắt đầu lại từ chỗ ôm nợ, dưới cả số 0, lúc đã không còn trẻ. Ai đang ở mốc 0 mà chưa nợ nần thật ra đang ở vị trí lành lặn hơn. Quan trọng là bắt đầu nhích tới, không phải bắt đầu sớm hay muộn.
Có nên bỏ mạng xã hội để khỏi bị so sánh không? Tôi không bỏ hẳn, và cũng không nghĩ ai cũng cần bỏ. Cái tôi làm là giảm bớt lúc thấy mình yếu lòng, và mỗi khi thấy ai khoe gì làm mình chùng xuống thì tự nhắc đó là một khoảnh khắc được chọn, không phải cả cuộc đời họ. Vậy là đủ để bớt bị cuốn.
Tự xoay xở một mình với chuyện tiền nong nhiều khi cũng đuối. Nếu bạn muốn có sẵn đồ nghề, tôi gói lại thành một bộ quà tặng miễn phí: tấm quy tắc một trang, file tự chia tiền khi lương về, và checklist để mỗi tháng làm theo cho nhẹ đầu.
Tối nay làm thử đúng một việc thôi: viết ra một thứ tháng này bạn làm tốt hơn tháng trước, dù nhỏ xíu, rồi đọc lại mỗi khi thấy mình thua kém ai đó.
Về tác giả: Tôi là Lộc. Tôi viết từ vết sẹo của chính mình, không phải từ lý thuyết trong sách. Tôi là dân kinh doanh thực chiến, từng thất bại và ôm nợ, từng có những đêm nằm nhìn trần nhà sau khi lướt thấy bạn bè khoe nhà khoe xe, còn mình thì trắng tay. Tôi tự bò ra khỏi nợ bằng việc cày kinh doanh cộng với kỷ luật chi tiêu, và giờ vừa làm vừa kể lại những gì mình đi qua, để người sau bớt khổ hơn tôi. Tôi ghét trò thổi phồng và hứa làm giàu nhanh, nên có thất bại tôi cũng nói thật.
Lưu ý quan trọng: Đây là chia sẻ từ trải nghiệm cá nhân của tôi, thiên về mặt tâm lý, không phải lời khuyên đầu tư hay tài chính chuyên nghiệp. Tôi không khuyên bạn nên mua hay không nên mua một tài sản cụ thể nào, vì hoàn cảnh mỗi người mỗi khác. Những điều tôi nói về nợ góp hay chuyện tài sản mất giá là nguyên lý chung để bạn tham khảo, không phải để phán xét lựa chọn của bất kỳ ai. Hãy cân nhắc kỹ tình huống riêng của mình, và nếu cần, hỏi thêm người có chuyên môn trước khi quyết định những việc lớn về tiền bạc.